Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» στο Μόντρεαλ το 1994

Η τολμηρή πρώτη όπερα του νεαρού Παναγιώτη Καρούσου

Το 1994, στο Μόντρεαλ του Καναδά, ένας νεαρός Έλληνας μουσικός επιχείρησε κάτι ιδιαίτερα φιλόδοξο: να μεταφέρει στη σκηνή της όπερας την αρχαία τραγωδία του Αισχύλου «Προμηθέας Δεσμώτης».

Ήταν ο Παναγιώτης Καρούσος, τότε νέος φοιτητής μουσικής στο Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ. Η προσπάθεια αυτή αποτέλεσε την πρώτη μεγάλη δοκιμή του ως συνθέτη και συγγραφέα όπερας και θα γινόταν η αφετηρία μιας μακράς πορείας στη σύνθεση λυρικών έργων.

Η πρεμιέρα του «Προμηθέα Δεσμώτη» πραγματοποιήθηκε στο Μόντρεαλ το 1994 και αργότερα το έργο παρουσιάστηκε και στη γαλλική μετάφραση του καθηγητή Jacques Bouchard, διευθυντή των Νεοελληνικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ.

Από τις μουσικές σπουδές στη σύνθεση

Ο Καρούσος είχε αρχικά στραφεί προς το λυρικό τραγούδι. Στο Πανεπιστήμιο του Μόντρεαλ σπούδασε τραγούδι με τον Claude Savard και εργάστηκε στο ρεπερτόριο με τον πιανίστα Gaston Germaine.

Ωστόσο, οι καθηγητές του διέκριναν ότι η ιδιαίτερη δύναμή του βρισκόταν περισσότερο στη σύνθεση και στη μουσική φαντασία. Παράλληλα, ο ίδιος περνούσε πολλές ώρες στις βιβλιοθήκες του πανεπιστημίου μελετώντας παρτιτούρες και ενορχηστρώσεις, ιδιαίτερα τα έργα του Richard Wagner.

Καθοριστική υπήρξε η γνωριμία του με τον καθηγητή Jacques Bouchard. Ο Bouchard ενθάρρυνε τον νεαρό μουσικό να προχωρήσει στη μελοποίηση αρχαίων ελληνικών κειμένων και συμμερίστηκε το όραμά του για μια ευρύτερη σειρά ελληνικών λυρικών έργων, την οποία ο Καρούσος ονόμασε «Ελληνική Τετραλογία – Η Αυγή του Πολιτισμού».

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο γεννήθηκε η ιδέα να μελοποιήσει τον «Προμηθέα Δεσμώτη» του Αισχύλου.

Ένα ελληνικό έργο στην καρδιά του Μόντρεαλ

Το εγχείρημα ήταν ιδιαίτερα φιλόδοξο για έναν νέο συνθέτη. Ο Καρούσος προσπάθησε να συγκροτήσει μια παραγωγή με σημαντικούς καλλιτέχνες της μουσικής ζωής του Μόντρεαλ.

Ιδιαίτερη θέση στην προσπάθεια αυτή είχε η Claudette Denys, πιανίστα της Opera de Montréal και καθηγήτρια του Conservatoire de musique de Montréal. Η Denys πίστεψε στο έργο και συνέβαλε ουσιαστικά στην προετοιμασία της παρουσίασής του.

Στην καλλιτεχνική ομάδα συνδέθηκαν επίσης ο Καναδός μπασοβαρύτονος Joseph Rouleau, γνωστός για τη διεθνή καριέρα του και τη συνεργασία του με τη Maria Callas, η μεσόφωνος Annamaria Popescu και η σοπράνο Leila Chalfoun.

Η παρουσία αυτών των καλλιτεχνών έδωσε στο εγχείρημα μια ιδιαίτερη βαρύτητα. Ένας νεαρός Έλληνας δημιουργός επιχειρούσε να παρουσιάσει ένα έργο εμπνευσμένο από την αρχαία ελληνική τραγωδία σε έναν από τους σημαντικότερους καλλιτεχνικούς χώρους του Μόντρεαλ.

Η πρώτη παράσταση

Η πορεία προς την πρεμιέρα δεν ήταν εύκολη. Η παραγωγή αντιμετώπισε καλλιτεχνικές, οργανωτικές και οικονομικές δυσκολίες. Ο νεαρός συνθέτης χρειάστηκε να συνεχίσει την προσπάθεια ακόμη και όταν ορισμένοι από τους αρχικούς συνεργάτες αποχώρησαν.

Η πρώτη παρουσίαση δεν εξελίχθηκε όπως θα επιθυμούσε ο δημιουργός. Ωστόσο, η σημασία της δεν βρίσκεται μόνο στην επιτυχία μιας συγκεκριμένης βραδιάς. Βρίσκεται κυρίως στο γεγονός ότι ένας νέος Έλληνας συνθέτης τόλμησε, σε πολύ πρώιμο στάδιο της καριέρας του, να επιχειρήσει μια ολοκληρωμένη όπερα πάνω σε ένα από τα κορυφαία έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας.

Η ίδια η πορεία του έργου τα επόμενα χρόνια δείχνει ότι η προσπάθεια αυτή δεν έμεινε ένα μεμονωμένο γεγονός. Η όπερα παρουσιάστηκε στο Μόντρεαλ και στη γαλλική της εκδοχή, ενώ αργότερα ταξίδεψε σε άλλες χώρες και πόλεις.

Ο «Προμηθέας» και η δημόσια παρουσία του δημιουργού

Την ίδια περίοδο ο Καρούσος άρχισε να αποκτά ευρύτερη δημόσια παρουσία στον Καναδά. Ανάμεσα στις σημαντικές εμφανίσεις του ήταν η συμμετοχή του στο Téléthon des étoiles του τηλεοπτικού σταθμού CFCF12, όπου εμφανίστηκε με την Claudette Denys στο πιάνο.

Έτσι, η περίοδος του Μόντρεαλ δεν ήταν μόνο η περίοδος γέννησης του «Προμηθέα Δεσμώτη», αλλά και η πρώτη σημαντική δημόσια εμφάνιση του νεαρού δημιουργού στο καναδικό καλλιτεχνικό περιβάλλον.

Από το Μόντρεαλ στο Buckingham Palace

Ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον τεκμήριο συνδέει την ιστορία της παράστασης του 1994 με τη Βρετανική Βασιλική Αυλή.

Σε σχέση με την παρουσίαση του «Προμηθέα Δεσμώτη» στο Place des Arts, ο Καρούσος δημιούργησε μια αναμνηστική χαραγμένη πλακέτα και την απέστειλε στο Buckingham Palace ως καλλιτεχνικό φόρο τιμής.

Στο αρχείο του συνθέτη διατηρείται επιστολή του Buckingham Palace με ημερομηνία 26 Αυγούστου 1994, απευθυνόμενη στον Panayiotis Karousos. Η επιστολή αναφέρει ότι η Βασίλισσα εκτίμησε το μήνυμά του και θεωρούσε ευγενική την αποστολή της πλακέτας που είχε δημιουργήσει. Η επιστολή υπογράφεται από την Philippa de Rothschild, Lady-in-Waiting, εκ μέρους της Βασίλισσας.

Το έγγραφο αυτό αποτελεί ένα ιδιαίτερο ιστορικό τεκμήριο της εποχής: αποτυπώνει την επικοινωνία ενός νεαρού Έλληνα συνθέτη από το Μόντρεαλ με το Buckingham Palace αμέσως μετά το εγχείρημα του 1994.

Μια πρώτη προσπάθεια που έγινε αφετηρία

Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» του 1994 πρέπει να ιδωθεί μέσα στο πλαίσιο της νεανικής και δημιουργικής αναζήτησης του Παναγιώτη Καρούσου.

Δεν ήταν το έργο ενός ήδη καθιερωμένου συνθέτη. Ήταν η τολμηρή προσπάθεια ενός νέου μουσικού που ακόμη διαμόρφωνε τη γλώσσα του, αναζητούσε τον δρόμο του και επιχειρούσε να συνδέσει την αρχαία ελληνική τραγωδία με τη σύγχρονη λυρική δημιουργία.

Και ίσως αυτή να είναι η μεγαλύτερη σημασία της πρώτης εκείνης παρουσίασης στο Μόντρεαλ: ότι ο νεαρός δημιουργός δεν περιορίστηκε στις δυσκολίες της πρώτης παραγωγής. Συνέχισε.

Ο «Προμηθέας Δεσμώτης» παρουσιάστηκε αργότερα σε διαφορετικές χώρες και γλώσσες, ενώ η πορεία του έργου συνεχίστηκε για δεκαετίες.

Η ιστορία του Μόντρεαλ του 1994, επομένως, δεν είναι απλώς η ιστορία μιας πρεμιέρας. Είναι η ιστορία της πρώτης μεγάλης απόπειρας ενός νεαρού Έλληνα συνθέτη να βρει τη δική του φωνή μέσα από τον Αισχύλο.

Και από εκεί, ο Προμηθέας συνέχισε το ταξίδι του.