Οι Αρχαίοι ΛΑΚΩΝΕΣ εφηύραν την…ΣΑΟΥΝΑ!! Την αντέγραψαν οι Ρωμαίοι ως "θέρμες" και οι Άραβες ως "χαμάμ"! Πρακτικές λουτρών για υγιεινούς, θρησκευτικούς, κοσμικούς, θεραπευτικούς ή ακόμα και κοινωνικούς σκοπούς συναντώνται στις κοινωνίες του αρχαίου ελληνικού κόσμου. Η καθαριότητα του σώματος και η προσωπική υγιεινή ήταν απαραίτητες στους ανθρώπους. Ακόμα και πριν από την κατασκευή λουτρών, οι άνθρωποι καθάριζαν το σώμα τους χρησιμοποιώντας το νερό ποταμών, λιμνών, ακόμη και θαλασσών. Η χρήση αυτών των νερών για μπάνιο αναφέρεται πρώτα από τον Όμηρο, ο οποίος περιγράφει σκηνές αυτού του είδους λουτρών στα έργα του.Στην αρχαία Ελλάδα, αυτή η υδραυλική τεχνολογία, τα βαλανεία (συγκροτήματα λουτρών) κατάλληλα για μπάνιο και καθαριότητα εμφανίζονται και εφαρμόζονται για πρώτη φορά στους πολιτισμούς των Μινωιτών Κρητών και των Μυκηναίων, σε ξεχωριστά δωμάτια των βασιλικών ανακτόρων.
Στους ιστορικούς χρόνους, η κουλτούρα των λουτρών αναπτύχθηκε χρησιμοποιώντας μόνο κρύο νερό, ενώ στην κλασσική περίοδο ή λίγο αργότερα, το μπάνιο με ζεστό και κρύο νερό εφαρμοζόταν εξ ίσου.
Η επανάσταση των δημόσιων λουτρών συνέβη στην ελληνιστική εποχή, σύμφωνα με αρχαιολογικά ευρήματα. Τα ρωμαϊκά λουτρά, προήλθαν από τα ελληνικά, και τις λουτρικές ελληνικές εγκαταστάσεις. Ιδιαιτέρως δε το «πυριατήριον»[2] βαλανείο – δωμάτιο ξηρής εφίδρωσης (νυν… σάουνα) – οι Ρωμαίοι το είπαν λακωνικό (laconicum[1]) – δηλαδή εκ της Λακωνίας) και «σπαρτιατικο λουτρο». Οι γνωστές και ως ρωμαϊκές θέρμες ειχαν:
caldarium (ζεστό λουτρό),
tepidarium (ζεστό λουτρό με υπόκαυστο) και
frigidarium (κρύο λουτρό).
Μερικές φορές αυτό το ιδιαίτερο δωμάτιο ήταν εφαπτόμενο του καλντάριου (θερμού δωματίου). Το όνομα εδόθη επειδή ήταν η μόνη μορφή θερμού λουτρού που επέτρεπαν οι Σπαρτιάτες! Εκτός αυτού βέβαια, είναι γνωστό, πως οι Σπαρτιάτες έκαναν και φυσικά παγωμένα ποτάμια λουτρά.
Το λακωνικό ήταν συνήθως ένα κυκλικό δωμάτιο με κόγχες στους άξονες των διαγωνίων και καλυπτόταν από μια κωνική οροφή με ένα κυκλικό άνοιγμα στην κορυφή – βλ. Βιτρούβιος V.10 – από την οποία κρέμεται μια χάλκινη ασπίδα ή δίσκος, με αλυσίδες, ικανή να κατεβαίνει και να ανεβαίνει ώστε να ρυθμίζει την θερμοκρασία! Σύμφωνα με τον αρχαίο Ρωμαίο αρχιτέκτονα Βιτρούβιο, το λακωνικό έπρεπε να τοποθετείται κοντά στο tepidarium, έτσι ώστε να βλέπει προς τα νοτιοδυτικά.
Στην Ελλάδα, το 1996 – 1997 ανασκάφηκε στην ΝΑ. γωνία του αρχαιολογικού χώρου της Αρχαίας Αγοράς Θεσσαλονίκης τμήμα ενός βαλανείου, του 2ου αιώνα π.Χ. Αποτελούσε την αίθουσα εφίδρωσης με 25 πυέλους (πήλινες μπανιέρες), στεγαζόταν με θόλο, κατασκευασμένος με οπαίο, για την τοποθέτηση χάλκινου δίσκου, για τον έλεγχο υδρατμών, καθώς και του φωτός και για αερισμό της αίθουσας.
Στα αρχαία λουτρά της Πομπηίας, το λακωνικό βρισκόταν σε μια αψίδα στο ένα άκρο του καλντάριου, αλλά κατά κανόνα ήταν ένα ξεχωριστό δωμάτιο υπερυψωμένο σε υψηλότερη θερμοκρασία και δεν είχε μπανιέρα μέσα. Εκτός από το υπόκαυστο, κάτω από το δάπεδο, ο τοίχος ήταν επενδυμένος με κεραμικούς σωλήνες καπνοδόχου.
Το μεγαλύτερο λακωνικό κτίσμα, ήταν διαμέτρου 23 μ. και το έκτισε ο Αγρίππας στα «Λουτρά του Αγρίππα», στην νότια πλευρά του Πάνθεου, – βλ. Δίων Κάσσιος (53.27.1) – ο οποίος γράφει ότι, εκτός από άλλα έργα, κατασκεύασε και τον θάλαμο θερμού λουτρού, το οποίο ονόμασε ΛΑΚΩΝΙΚΟ Γυμνάσιο. Όλα τα ίχνη αυτού του κτηρίου έχουν χαθεί. Αλλά στις προσθήκες που έγιναν στις «Θέρμες του Αγρίππα» από τον Σεπτίμιο Σεβήρο, ένα άλλο Λακωνικό εκτίσθη νοτιότερα, τμήματα του οποίου εξακολουθούν να υπάρχουν στην «Αψίδα της Τσιαμπέλα» / Arco di Ciambella.
Αρχαία Λακωνικά λουτρά συναντάμε παντού, όπου απλώθηκε ο ελληνικός πολιτισμός: Στην Σαβόνα Λιγουρίας (Albisola Superiore) Ιταλίας στην έπαυλη d’Alba Docilia (παραπάνω φωτ.).
Στην Ναρβωνική Γαλατία, όπου ο A. Bouet διακρίνει 4 τύπους λακωνικού: χωρίς κόλπο, με απλό κόλπο, τετράπλευρο με schola labri (αψίδα με labrum) και τετράπλευρο με δύο αψίδες.
Στην Αγγλία – λ.χ. στην έπαυλη στο Chedworth.
Στην Αλγερία, στην πόλη Τζεμίλα ή Cuicul / Κουϊκούλ.
Παραλλαγή του λακωνικού ήταν το sudatorium (λατ. sudatio), ένα θολωτό δωμάτιο εφίδρωσης (sudor = ιδρώτας) ή ατμόλουτρο (λατινικά: sudationes = ατμός). Ο Βιτρούβιος (V.2) το αναφέρει ως concamerata sudatio. Παρόμοιο με το λακωνικό με την προσθήκη νερού για την παραγωγή ατμού. Για να επιτευχθεί η απαιτούμενη μεγάλη θερμότητα, ολόκληρος ο τοίχος ήταν επενδεδυμένος με κάθετους σωλήνες καπνοδόχου, από τερακότα ορθογώνιας διατομής, τοποθετημένους δίπλα-δίπλα, μέσω των οποίων ο ζεστός αέρας και ο ατμός περνούσαν σε μια έξοδο στην οροφή.
Όταν οι Άραβες και οι Τούρκοι κατέλαβαν την Ανατολική Ρωμαϊκή Αυτοκρατορία, υιοθέτησαν και ανέπτυξαν αυτό το χαρακτηριστικό στα λουτρά και έτσι έγιναν τα γνωστά ως χαμάμ.
Τα λουτρά και η κουλτούρα των λουτρών εξελίχθηκαν παράλληλα με την ανάπτυξη της ανθρώπινης κοινωνίας. Η αρχιτεκτονική των λουτρών και ο εσωτερικός σχεδιασμός των λουτρών έχουν συνδυαστεί με πολύπλοκα υδραυλικά συστήματα που αποτελούν μέρος της καθημερινής ζωής των πολιτών της Δύσης.
ΠΗΓΗ: ΑΡΧΕΙΟΝ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ-Γ. Λεκάκης «Λεξικό παραδοσεων». Γ. Λεκάκης «Συγχρονης Ελλαδος περιήγησις». Γ. Λεκάκης «Λακώνων Γη».