ΚΗΠΟΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ - Από Helena Koumpenaki

 ΚΗΠΟΣ ΕΠΙΚΟΥΡΟΥ

Από Helena Koumpenaki

Αν πρέπει να θεωρούμε κάποιον μέγα, αυτός είναι ο Επίκουρος, μέγας φιλόσοφος. Ο Επίκουρος από την Σάμο ίδρυσε δική του φιλοσοφική σχολή, με το όνομα ''Κήπος του Επίκουρου'', η οποία θεωρείται από τις πιο γνωστές σχολές της ελληνικής φιλοσοφίας.

Σύμφωνα με τις αρχαίες κειμενογραφικές πηγές ο Κήπος του Επίκουρου βρισκόταν κάπου ανάμεσα στο Δίπυλο και την Ακαδημία, και με δεδομένο ότι το Δίπυλο, δηλαδή η κεντρική πύλη των τειχών της Αρχαίας Αθήνας υψωνόταν κοντά στη συμβολή της σημερινής οδού Πειραιώς με την Ιερά Οδό, ενώ η Ακαδημία έχει εντοπιστεί στα δεξιά της σημερινής λεωφόρου Αθηνών, θα πρέπει να υποθέσουμε ότι τα ερείπια του Επικούρειου Κήπου πρέπει να είναι θαμμένα κάπου στα βόρεια της Ιεράς Οδού, στην αρχή μάλλον της λεωφόρου Αθηνών.

«Ξένε, καλά θα κάνεις να μείνεις εδώ· εδώ το υψηλότερο αγαθό είναι η ευχαρίστηση». (Antal Strohmeyer «The Philosopher’s Garden», Athens, 1834). Η φράση αυτή αποτελεί μια πολύ γνωστή αναφορά στην επικούρεια φιλοσοφία και συχνά συνδέεται με μια υποτιθέμενη επιγραφή στην είσοδο του «Κήπου». Η ιστορία της επιγραφής αναφέρεται, μεταξύ άλλων, από τον Σενέκα στις Ηθικές Επιστολές προς τον Λουκίλιο (Επιστολή 21η). Ο Σενέκας παραθέτει το κείμενο για να δείξει τη φιλοσοφία του Επίκουρου περί ηδονής, η οποία όμως, παρά την παρεξήγηση, αφορούσε την απουσία πόνου (απονία) και την αταραξία, όχι την ακόλαστη ζωή. Η επιγραφή συνεχίζει: «...Ο επιστάτης αυτής της κατοικίας, ένας φιλικός οικοδεσπότης, σε περιμένει· θα σε καλωσορίσει με ψωμί, και νερό θα σου προσφέρει, επίσης άφθονο...». Η αναφορά στο όνομα «Antal Strohmeyer, The Philosopher's Garden, Athens, 1834» παραπέμπει σε έναν ζωγραφικό πίνακα που αναπαριστά αυτή τη σκηνή, και όχι σε αρχαία ιστορική πηγή της εποχής του Επίκουρου. Συμπερασματικά, η επιγραφή είναι συμβολική και αποδίδει το πνεύμα της επικούρειας φιλοσοφίας όπως μεταφέρθηκε από μεταγενέστερους συγγραφείς (Σενέκας) και απεικονίστηκε σε μεταγενέστερη τέχνη (19ος αιώνας), τονίζοντας την απλή, φυσική ηδονή.

Η ηδονή του Επίκουρου, συχνά παρεξηγημένη, δεν είναι η πρόσκαιρη σωματική απόλαυση, αλλά ο «ηθικός ηδονισμός» που στοχεύει στην απουσία πόνου (απονία) και ταραχής (αταραξία). Θεωρείται το αρχικό και έμφυτο αγαθό για μια ευτυχισμένη ζωή, επιτυγχάνοντας την ισορροπία μέσω της λογικής επιλογής και της ικανοποίησης των αναγκαίων επιθυμιών, αποφεύγοντας τις υπερβολές. Βασικά Χαρακτηριστικά της Επικούρειας Ηδονής: Απονία και Αταραξία: Η πραγματική ηδονή είναι η κατάσταση κατά την οποία το σώμα δεν πονάει (απονία) και η ψυχή δεν ταράσσεται (αταραξία). Καταστηματική vs Κινητική Ηδονή: Ο Επίκουρος διαχωρίζει την «καταστηματική ηδονή» (η κατάσταση ηρεμίας, η απουσία πόνου) από την «κινητική ηδονή» (η πρόσκαιρη ικανοποίηση των αισθήσεων).Ταξινόμηση Επιθυμιών: Για την επίτευξη της ηδονής, ο Επίκουρος κατατάσσει τις επιθυμίες σε: Φυσικές και αναγκαίες: (π.χ. απλή τροφή, φιλία) – πρέπει να ικανοποιούνται.Φυσικές αλλά μη αναγκαίες: (π.χ. πολυτελή φαγητά) – πρέπει να ελέγχονται.Μη φυσικές και μη αναγκαίες: (π.χ. φήμη, πλούτος) – πρέπει να αποφεύγονται. Ορθός Λόγος (Φρόνηση): Η ηδονή επιτυγχάνεται μέσω της ορθολογικής επιλογής. Μερικές φορές, ένας πόνος επιλέγεται αν οδηγεί σε μεγαλύτερη ηδονή, ενώ μια ηδονή αποφεύγεται αν προκαλεί μεγαλύτερο πόνο. Συμπέρασμα: Η επικούρεια ηδονή είναι μια «νηφάλια» προσέγγιση, που επικεντρώνεται στην ηρεμία του πνεύματος και την απλότητα της ζωής, απορρίπτοντας τις ακραίες απολαύσεις που φέρνουν αρνητικές συνέπειες.

Ο Επίκουρος πίστευε ότι το σύμπαν είναι άπειρο και αιώνιο και ότι τα γενόμενα στον κόσμο συμβαίνουν τελικά με βάση τις κινήσεις και τις αλληλεπιδράσεις των ατόμων που διακινούνται στον κενό χώρο. Μεταξύ άλλων δίδασκε ότι υπάρχουν οι Θεοί, όχι όμως όπως τους νομίζουν οι περισσότεροι άνθρωποι,αλλά αιώνιοι και άφθαρτοι και κατοικούν στους μετακόσμιους. Δεν δημιούργησαν τον κόσμο, ο κόσμος συστάθηκε μόνος του λόγω καθαρά μηχανικών αιτίων σχετικών με την φύση των υλικών στοιχείων που τον συνέστησαν. Έλεγε ότι δεν αρμόζει στους Θεούς να ασχολούνται με τον φθαρτό κόσμο και την μικρότητα των ανθρώπων και ότι όποιος πίστευε τέτοια πράγματα στην πραγματικότητα ασεβούσε στους Θεούς.

Η φιλοσοφία του Επίκουρου αποτέλεσε τη βάση της ατομιστικής αντίληψης για το σύμπαν και της υλιστικής μεταφυσικής. Κατά τον 19ο αιώνα, η φιλοσοφία του εντυπωσίασε τον Κάρολο Μαρξ, και την ενσωμάτωσε στον διαλεκτικό υλισμό. Εκτός από τον Μαρξ, τον Νίτσε ,τον Λένιν και άλλοι πολλοί Γάλλοι φιλόσοφοι ασπάσθηκαν την αντίληψη του Επίκουρου. Οι Σκανδιναβικές χώρες με τα σοσιαλδημοκρατικά συστήματα, που ενδιαφέρθηκαν για την ευδαιμονία των περισσοτέρων ανθρώπων, εφάρμοσαν σε μεγαλύτερο βαθμό τις αρχές του Επίκουρου.

Ο Επίκουρος γεννήθηκε τον Φεβρουάριο του 341 πκχ στη Σάμο και ανήκε στη δεύτερη γενιά των Αθηναίων που είχαν εγκατασταθεί στο νησί όταν το κατέλαβε το 365 ο στρατηγός Τιμόθεος, ο οποίος επέβαλε απεχθείς όρους στους ηττημένους και υποχρέωσε πολλούς Σαμίους να εγκαταλείψουν τον τόπο τους για να πάρουν οι Αθηναίοι κληρούχοι τα καλύτερα κτήματα.

Τα παιδικά και εφηβικά χρόνια του στη Σάμο είναι συνυφασμένα με το πέρασμα του ελληνικού κόσμου από την Κλασική στην Ελληνιστική εποχή και τις κοσμοϊστορικής σημασίας πολιτικές και πολιτιστικές αλλαγές που πραγματοποιούνται στη διάρκεια της βασιλείας του Μεγάλου Αλεξάνδρου (336-323) και στα αμέσως επόμενα χρόνια.

Ο γόνος των Αθηναίων κληρούχων είχε την τύχη να μεγαλώσει κάτω από τον πεντακάθαρο ουρανό του νησιού, αλλά σε μία εξαιρετικά δύσκολη εποχή για τους Σαμίους, είτε αυτούς που έμειναν είτε αυτούς που αναγκάστηκαν να προσφυγοποιηθούν. Το γεγονός ότι ο νεαρός Αθηναίος σπούδασε κοντά στον πλατωνικό φιλόσοφο Πάμφιλο μάς επιτρέπει να υποθέσουμε ότι η τοπική κοινωνία δεν είχε διαλυθεί πλήρως στη διάρκεια της αθηναϊκής Κατοχής, παρότι τα πενιχρά αρχαιολογικά ευρήματα από εκείνον τον καιρό φανερώνουν τη δραματική κατάσταση στην οποία είχαν περιέλθει οι νησιώτες.

Στη διάρκεια των Ολυμπιακών Αγώνων του 324, ανακοινώθηκε η απόφαση του Μεγάλου Αλεξάνδρου για την επιστροφή όλων των εξορίστων στις πατρίδες τους. Με το ίδιο διάταγμα, υποχρεώνονταν οι Αθηναίοι κληρούχοι να εκκενώσουν το νησί και να μετοικήσουν στην ιωνική Κολοφώνα, μικρασιατική πόλη στον κόλπο της Εφέσου.

Ο Επίκουρος έκανε εκείνο τον καιρό την στρατιωτική του θητεία ως Αθηναίος πολίτης. Δεν ξαναγύρισε στη Σάμο, αλλά πήγε να βρει την οικογένειά του στην Κολοφώνα. Εκεί συνέχισε τις σπουδές του κοντά στον ρήτορα Ναυσιφάνη, αλλά ο απαιτητικός μαθητής διαφώνησε ριζικά με τον δάσκαλο κι έτσι βρέθηκε γύρω στο 311 να διδάσκει ο ίδιος πλέον στη Μυτιλήνη. Η διδασκαλία του προξένησε μεγάλες αντιδράσεις, για αυτό και έφυγε για τη Λάμψακο, πόλη της Προποντίδας, για πέντε έτη και αφού συγκέντρωσε μαθητές, στη συνέχεια επέστρεψε στην Αθήνα κατά τη διάρκεια του άρχοντος Αναξικράτη το 307-306 πκχ. Τέσσερις τουλάχιστον παράγοντες έπαιξαν ρόλο στην απόφαση αυτή.

α)Η Αθήνα ως έδρα φιλοσοφικών σχολών, ήταν το καλύτερο περιβάλλον για την εγκατάσταση της σχολής του.

β)Η ωφέλεια που απέρρεε από το γεγονός ότι ο Επίκουρος ήταν Αθηναίος πολίτης και είχε δικαίωμα ιδιοκτησίας γης και κτισμάτων στην πόλη. Έτσι λοιπόν αποφάσισε την αγορά γης έξω από το δίπυλο του Κεραμεικού και τη διαμόρφωσή της με τις κατάλληλες εγκαταστάσεις και έναν μεγάλο κατάφυτο κήπο, για τη λειτουργία της φιλοσοφικής του σχολής. Ο περίφημος κήπος έμελε να ονομάσει και την σχολή του Επίκουρου. Επιπλέον ο Επίκουρος προχώρησε στην αγορά ή στην κατασκευή οικίας στην περιοχή της Μελίτης, στις παρυφές του Λόφου Νυμφών στο σημερινό Θησείο, για την διαμονή του ιδίου και των στενών του φίλων.

γ)Η υλική και ηθική υποστήριξη των φίλων και μαθητών του. Ο Επίκουρος είχε ήδη δημιουργήσει έναν φιλοσοφικό κύκλο με μαθητές από την Λάμψακο και την Μυτιλήνη. Με την οικονομική υποστήριξή τους, αγοράστηκε η έκταση του Κήπου, για 80 μνες, όπως αναφέρει ο Διογένης Λαέρτιος(10.14). Με παρόμοια βοήθεια αγόρασε ή έκτισε ο ίδιος οικία στο Δήμο Μελίτης ο οποίος βρίσκονταν εντός των τειχών σε κοντινή απόσταση από τον Κήπο.

δ) η ιστορική συγκυρία.

Το 307 πκχ. ανατράπηκε από την εξουσία των Αθηναίων, ο φιλομακεδώνας αριστοτελικός φιλόσοφος τύραννος Δημήτριος Φαληρέας, από τον Δημήτριο Πολιορκητή που επανέφερε την δημοκρατική διακυβέρνηση στην πόλη. Όπως διαβάζουμε στον Διογένη Λαέρτιο (5.38) ο δήμος τότε ψήφισε νόμο, σύμφωνα με τον οποίο για να λειτουργήσει μια φιλοσοφική σχολή έπρεπε να πάρει έγκριση από τη βουλή και εάν δεν το έκαναν η ποινή ήταν θάνατος. Το αποτέλεσμα όμως ήταν οι φιλόσοφοι να εγκαταλείψουν την πόλη. Οι Αθηναίοι κατάλαβαν σε σύντομο χρονικό διάστημα των έξι μηνών το λάθος τους και επανόρθωσαν με νέο νόμο ο οποίος καταργούσε τον προηγούμενο. Οι φιλόσοφοι επέστρεψαν και ουδέποτε υπήρξε άλλος νόμος που να περιορίζει την φιλοσοφία. Ο Επίκουρος εκμεταλλεύτηκε την ευνοϊκή συγκυρία και έδρασε άμεσα προς την ίδρυση της δικής του Σχολής στην Αθήνα, τον Κήπο.

Μη επιθυμώντας να ασκείται η φιλοσοφία σε ένα περιβάλλον που θύμιζε σχολείο, διαμόρφωσε τις εγκαταστάσεις έτσι, ώστε να πάρει η σχολή τη μορφή ενός μεγάλου κήπου, όπου τα μέλη της κοινότητας μακριά από την τύρβη της πόλης, σε ένα ειδυλλιακό περιβάλλον, θα συζητούσαν και θα αντάλλασσαν τις απόψεις τους. Γι’ αυτό το λόγο και η σχολή του πήρε την ονομασία Κήπος. Στον Κήπο διδασκοταν η φιλοσοφία του Επίκουρου και γράφονταν τα συγγράμματα του Επίκουρου και των Καθηγεμόνων της Σχολής. Διδάσκονταν και φιλοσοφούσαν άνθρώποι όλων των ηλικιών, άνδρες και γυναίκες, ελεύθεροι και δούλοι, ακόμη και εταίρες. Επίσης ο Κήπος λειτουργούσε ως κοινότητα. Στον Κήπο διέμεναν μόνιμα φιλόσοφοι που είχαν επιλέξει να συμφιλοσοφήσουν με τον Επίκουρο, όπως οι Λαμψακηνοί Μητρόδωρος (ενκάρδιος φίλος του Επίκουρου), Πολύαινος και Κολώτης, ο Μυτιληνιός Έρμαρχος (πρώτος διάδοχος του Κήπου) και άλλοι που τους παραθέτει ο Διογένης Λαέρτιος.

Στην σχολή τον Επίκουρο διαδέχθηκε ο Έρμαρχος γιος του Αγεμόρτου από τη Μυτιλήνη, φίλος του φιλοσόφου από την εποχή που δίδασκε στο νησί αυτό. Η διαδοχή αυτή έγινε κατόπιν επιθυμίας του ίδιου του Επίκουρου, όπως αυτό φαίνεται στη Διαθήκη του, στην οποία φαίνεται ότι μερίμνησε έτσι ώστε ο Κήπος να συνεχίσει να υπάρχει και μετά από αυτόν, δίνοντας την οδηγία να συνεχίσουν οι κληρονόμοι του να μεταβιβάζουν τον Κήπο, όσο αυτό είναι δυνατόν να γίνεται, σε όσους θα συνεχίσουν την φιλοσοφία του.

Την επικούρεια σχολή συνέδραμε και ο αυτοκράτορας Μάρκος Αυρήλιος στα χρόνια που κυβέρνησε, δίνοντας μια έδρα στο Πανεπιστήμιο Αθηνών, πλην όμως δεν έχουν σωθεί τα ονόματα των σχολαρχών του Κήπου στην περίοδο αυτή.

Η Σχολή έπαψε να λειτουργεί στην ύστερη αρχαιότητα με την επικράτηση του χριστιανισμού. Τα γραπτά των φιλοσόφων καταστράφησαν. Επιτομικές επιστολές και Κύριες Δόξες του Επίκουρου διασώθησαν επειδή ήταν μέρος ενός συλλογικού έργου βίου των φιλοσόφων του Διογένη Λαέρτιου. Αργότερα ανακαλύφθηκαν οι Επίκουρου Προσφωνήσεις στο Βατικανό. Επίσης διασώθηκε το ποιητικό έργο του Ρωμαίου Λουκρήτιου, όπου υμνεί τον Επίκουρο και το φυσικό μέρος της φιλοσοφίας του μέσα σε 7,415 στίχους. Στις στάχτες του Βεζούβιου ανακαλύφθηκε και διασώθηκε μερικώς η μεγαλύτερη αρχαία βιβλιοθήκη στον κόσμο, η οποία διαθέτει σχεδόν αποκλειστικά επικούρεια έργα. Στα Οινόανδα της Λυκίας βρέθηκε η μεγαλύτερη επιγραφή του αρχαίου κόσμου, όπου ο φιλόσοφος Διογένης αναφέρει τα κύρια σημεία της επικούρειας φιλοσοφίας.

Ο Επίκουρος ξανακούστηκε όταν η φιλοσοφία του έγινε γνωστή σταδιακά από τον 17ο αιωνα και μετά, όταν φωτεινά πνεύματα μελέτησαν και ανέδειξαν τις πηγές. Μάλιστα λέγεται ότι οι Πατέρες της Εκκλησίας με την πολεμική και αρνητική τους στάση συντέλεσαν στο να γίνει γνωστός. Και ποιο είναι το μεγαλύτερο από αυτά; Μας απάλλαξε από το φόβο του θεού. ΑΦΟΒΟΝ Ο ΘΕΟΣ αναφέρει πρώτα η περίφημη τετραφάρμακος. Επί αιώνες οι άνθρωποι έτρεμαν στην ιδέα των θεών. Ο Επίκουρος είπε στους ανθρώπους να μην φοβούνται κανέναν θεό. Κανείς θεός δεν βλάπτει ανθρώπους και κανείς θεός δεν βοηθά ανθρώπους. Υπήρξαν εποχές που άλλοι παραλάμβαναν δήθεν εντολές, άλλοι χρησμούς από θεούς, και ψευδοπροφήτες κορόιδευαν τον κόσμο και είχαν παραισθήσεις και φαντασιώσεις αποκάλυψης του θεού, άλλοι παρουσιάζονταν ως ψευδοθαυματουργοί και ψευδοσωτήρες. Ο Επίκουρος όμως διέλυσε τις φαντασιοκοπίες αυτές, όπως διέλυσε και τις αεροσοφίες. Είναι ωραία και ενδιαφέρουσα η ανάλυση θεωριών και υποθέσεων επί φανταστικών φιλοσοφημάτων, λόγων του αέρα που δεν αποδεικνύονται στην πράξη, αλλά αποτελούν σοφίσματα και τεχνάσματα και σχήματα παραπλανητικά του λόγου, και τίποτα περισσότερο. Αντέκρουσε όλες τις θολούρες που συσκοτίζουν το ανθρώπινο μυαλό και μίλησε με λόγια επιστημονικά, φυσικά και λογικά αλλά και πραγματικά φιλάνθρωπα. Μας απελευθέρωσε από όλες τις δεισιδαιμονίες και τις αναπόδεικτες ανθρώπινες ουτοπικές κατασκευές. Δυστυχώς τα λόγια του δεν άρεσαν σε εκείνους που θέλουν να κοροϊδεύουν και να παραπλανούν τους ανθρώπους για να τους ελέγχουν με το φόβο του θεού. Αλλά και οι άνθρωποι γίνονται εύκολα θύματα παραμυθάδων και προτιμούν τα όμορφα ψεύδη από την σκληρή αλήθεια. Έτσι ο Επίκουρος αδικήθηκε, συκοφαντήθηκε, πολεμήθηκε, τα βιβλία του κάηκαν. Οι συνεχιστές της φιλοσοφίας του διέσωσαν κομμάτια του έργου του, και ορισμένα τα βρίσκουμε σε αναφορές των επικριτών του. Αυτή η αδικία εναντίον του αποδεικνύει από μόνη της ότι ο Επίκουρος ήταν τόσο επικίνδυνος για τους σκοταδιστές και τα εκάστοτε κέντρα εξουσίασης και χειραγώγησης των ανθρώπων ως προβατοποιημένων μαζών και γι'αυτό η γνήσια ελληνική φιλοσοφία του είναι τόσο σημαντική όσο καμία άλλη.

Ο Επίκουρος έζησε στον Κήπο του μαζί με τους μαθητές του, οπαδούς των αντιλήψεων του για τον επικούρειο τρόπο ζωής, και πέθανε ευτυχής, όπως διατυμπάνιζε ο ίδιος, παρά την αρρώστια που τον είχε σακατέψει και τους φριχτούς πόνους, το 270 πκχ. Τα μέλη της φιλοσοφικής του κοινότητας που ήταν άντρες, γυναίκες και σκλάβοι, ήταν γεγονός που σκανδάλισε πολλούς συγχρόνους του. Αλλά και διακόσια χρόνια μετά ο μεγάλος Ρωμαίος ρήτορας και φιλόσοφος Κικέρωνας δεν έκρυψε τη δυσφορία του για το γεγονός αυτό.

Η ζωή στον Κήπο ήταν λιτή και η σχέση ανάμεσα σε δάσκαλο και μαθητές φιλική. Οι μαθητές του τον τιμούσαν μέχρι σημείου υπερβολής, τον αποκαλούσαν σωτήρα και φωτοδότη κι η μέρα των γενεθλίων του ήταν μέρα γιορτής για την επικούρεια κοινότητα.

Ήταν ένας από τους λίγους φιλοσόφους που η πραγματική τους ζωή συμφωνούσε απόλυτα με τις παραινέσεις τους.

www.epicuros. gr

Τάκης Παναγιωτόπουλος

apan. gr

IONIA_01_SAMOS_A_Panorama.pdf

Ancient Greek Civilization - Αρχαία Ελλάς

Πολυχρόνιο

Δημήτρης Λιαντίνης

Pambos Iacovou

Γεωδίφης

Πηγή- Άπαντα του Επίκουρου, Κάκτος

Αθηναΐς Ξούθου

Ancient Greek Civilization - Αρχαία Ελλάς